Little Saigon

Ngạc nhiên chưa! ‘Phẹc-mơ-tuya’ đâu phải thiết kế cho quần áo!

Hiện nay có nhiều loại quần áo sử dụng zipper (khóa kéo, dây kéo) mà người Việt hay gọi là ‘phẹc-mơ-tuya’ theo tiếng Pháp (fermeture), nhưng ít ai biết, nó không được thiết kế cho quần áo.

“Sephable Fastener”

Năm 1851, Elias Howe, Jr., người phát minh ra máy may, đã nộp bằng sáng chế cho tủ quần áo đóng khóa tự động, nhưng ông không theo đuổi phát minh này. Sau đó, vào năm 1893, nhà phát minh Whitcomb Judson đưa ra thị trường một chiếc “Clasp Locker”, và cho ra mắt tại Hội chợ Thế giới Chicago cùng năm đó. Chiếc móc khóa của Judson ban đầu không nhằm mục đích sử dụng cho quần áo, mà được thiết kế trong giày. Judson hợp tác với Đại tá Lewis Walker lập ra Universal Fastener Company để sản xuất “Clasp Locker”, nhưng nó không đạt được nhiều thành công về mặt thương mại, một phần do lỗi thiết kế.

Gideon Sundback – kỹ sư điện người Thụy Điển Sundback làm việc cho Universal Fastener Company của Judson là người tạo ra dây kéo hiện đại và cải tiến thiết kế để dây kéo có hai hàng răng đối diện có thể kéo lên kéo xuống để khóa hoặc mở, đặt tên là “Sephable Fastener”. Theo Backthenhistory.

“Sephable Fastener” của Sundback chính là loại dây kéo hiện đại mà chúng ta sử dụng ngày nay – được tạo ra vào năm 1913 và được cấp bằng sáng chế vào năm 1917. Sundback cũng đã tạo ra chiếc máy để sản xuất thiết bị mới này của mình.

Thiết kế “Sephable Fastener” của Gideon Sundback. Hình: zipper.poster24x36.org.

Zipper

“Zipper” dường như hoàn toàn phù hợp với thiết bị này, nhưng lúc ban đầu, từ “dây kéo” không được người phát minh ra nó đặt tên như vậy. Thay vào đó, cái tên “dây kéo” bắt nguồn từ Công ty B. F. Goodrich, người đã sử dụng dây kéo của Sundback trên một loại giày cao su mới. Khi làm như vậy, họ đã đổi tên “Sephable Fastener” của Sundback thành “zipper” và cái tên này được giữ nguyên cho đến nay.

Giầy bốt và túi đựng thuốc lá là hai trong số những mặt hàng sử dụng khóa kéo đầu trong trong thiết kế. Phải mất nhiều thời gian hơn nữa để khóa kéo bắt đầu xuất hiện trong ngành công nghiệp quần áo. Quân đội Hoa Kỳ là một trong những nơi đầu tiên sử dụng quần áo có khóa kéo. Đồng phục và thiết bị của binh lính Thế chiến I đều có khóa kéo.

Năm 1934, Hoàng tử xứ Wales đã thúc đẩy việc sử dụng khóa kéo khi ông bắt đầu mặc quần có dây kéo. Mãi cho đến năm 1937, khi khóa kéo “đánh bại” nút trong cái mà ngày nay được gọi là “Trận chiến của ruồi” (Battle of the fly,) ngành công nghiệp thời trang mới thực sự bắt đầu sử dụng khóa kéo trong quần áo. Khoảng thời gian này, các nhà thiết kế thời trang Pháp bắt đầu say mê việc sử dụng khóa kéo trong quần của nam giới, củng cố thêm tín nhiệm thời trang của thiết bị. Trong những năm 1930, khóa kéo thậm chí còn được quảng cáo như một cách để thúc đẩy tính tự lập của trẻ em, vì khóa kéo cho phép chúng tự mặc quần áo dễ dàng hơn. Tuy nhiên, cũng bởi việc sử dụng khóa kéo khiến việc cở bỏ quần áo dễ dành, nên phần lớn công chúng đương đại coi chiếc khóa kéo có vẻ như…không ổn mấy về mặt đạo đức.

Song, “vị trí” của khóa kéo trong thời trang càng được củng cố khi khóa kéo có thể mở ở cả hai đầu được thiết kế trong áo khoác. Nhưng mãi đến năm 1954, Levi’s mới giới thiệu phiên bản có khóa kéo lần đầu tiên, đặc biệt của quần yếm 501Z. Và phải đến những năm 1970, khóa kéo mới xuất hiện trên quần jean của Levi’s. Ngày nay, tất nhiên, khóa kéo có ở khắp mọi nơi – trên giày, vali, quần áo,…

Zipper được dùng trong thiết kế quần áo, túi xách,…Hình minh họa. Credit: Paladini Mauro/Unsplash.

YKK có nghĩa là gì?

Bạn có thể đã nhìn thấy các chữ cái YKK được đóng dấu trên mấu kéo của khóa kéo và tự hỏi nó có nghĩa là gì. YKK là viết tắt của Yoshida Kogyo Kabushikikaisha (tạm dịch là Công ty TNHH Yoshida). Công ty Nhật Bản được thành lập vào năm 1934 bởi Tadao Yoshida. Ngày nay, công ty sản xuất hơn 1,5 tỷ dây kéo mỗi năm để đáp ứng nhu cầu hiện đại. Hầu hết các khóa kéo ngày nay được ba công ty lớn – YKK, KCC Zipper và Tex Corp sản xuất. Khóa kéo của Trung Quốc cũng “có mặt” ở khắp mọi nơi, được sản xuất ở vùng Qiaotou – một thị trấn thuộc huyện Yongjia County, phía nam tỉnh Zhejiang, Trung Quốc. (Đ.T)

Ngạc nhiên chưa! Hộp cơm trưa thời xưa cồng kềnh và nặng nề