Vé số độc đắc và thuyết siêu nhiên

Share:
Share on facebook
Share on twitter
Share on linkedin
Share on telegram
Share on whatsapp
Minh hoạ: Alejanro Garay/Unsplash

“Cơn điên” mua vé số Powerball của đám đông kỳ vọng trúng độc đắc là may mắn đối với cửa hàng rượu Lady’s Liquors. Cách nay vài năm, cửa hàng nằm tại mạn Nam tiểu bang Maryland của nước Mỹ đã bán ra số trúng $414 triệu của cuộc xổ số Mega Millions và hưởng lợi từ “thành tích” này. Nhiều người mua vé ấp ủ hy vọng may mắn đã tìm đến với cửa hàng. “Có người tin rằng chúng tôi có thể phù phép giải độc đắc, và sẽ có thêm vé thắng! Họ tin cửa hàng có bóng dáng của thần tài!” – người chủ Tina Patel nói.

Khi giải trúng Powerball lên đến $1.6 tỷ, giải độc đắc lớn nhất trong lịch sử nước Mỹ, những người nuôi hy vọng lại tìm đến Lady’s Liquors. Thay vì xác suất trúng độc đắc $1.6 tỷ là 1/292,000,000 như tính toán của các chuyên viên họ tin rằng chỉ còn 1/số vé bán ra tại Lady’s Liquors!, “Ngạn ngữ nói rằng không bao giờ sét đánh trúng một nơi 2 lần nhưng đây là tiền chứ không phải sét” – Jim Robertson, 60 tuổi, nói sau khi bỏ ra $160 mua 80 vé số Powerball tại cửa hàng.

“Thuế ngu” nhưng ai cũng thích đóng

Hàng triệu người đã mua vé số với hy vọng nếu chiến thắng họ sẽ có một cuộc sống giàu sang và không còn bị lệ thuộc vào công việc. Tuy nhiên, nhiều nghiên cứu đã phát hiện ra rằng, kỳ vọng là quyền của mỗi người nhưng có đạt được mục tiêu hay không thì lại là chuyện khác. Vé trúng độc đắc tích luỹ đến $1.6 tỷ (tăng dần theo doanh thu vé bán nếu vẫn chưa có người trúng) từng tạo ra cơn sốt vé số Powerball chưa từng có dù xác suất chiến thắng là 1/292,000,000. 

Thực ra, từ ngày giải trúng tích luỹ hơn $500 triệu, vé số Powerball đã được vét hết sạch tại các cửa hàng rượu và cửa hàng tiện lợi. Thắng độc đắc quá mong manh nên nhiều người gọi xổ số là loại “thuế ngu” mà người mua vé tự nguyện đóng góp. Nhưng nhiều người không nghĩ là mình ngu khi đóng loại thuế này. “Thà ngu để mua hy vọng còn hơn cày thâm canh mà vẫn không có đủ tiền mua nhà hay nghỉ dưỡng, tiêu xài thoải mái” – một người mua vé nói. 

Thực tế cho thấy, sức mua vé có lúc ở mức “kinh hoàng” trên khắp nước Mỹ. Alex Tabarrok tác giả cuốn sách “Marginal Revolution” còn khuyên người chơi nên mua vé số sớm để tận hưởng nỗi háo hức của sự chờ đợi và tham gia các cuộc dự đoán vừa khoa học vừa thần bí. Mua sớm, sự chọn lựa cũng rộng hơn vì vé còn nhiều. 

Người mua vé số hy vọng số tiền khổng lồ sau khi trừ thuế khoảng 1/3 sẽ rơi vào tay họ (nếu chọn phương án để dành, họ sẽ được chia đều số tiền cho 29 năm thay vì lãnh một lần). Nhưng điều gì sẽ xảy ra sau khi tận hưởng phút giây hạnh phúc của sự trúng số thì không mấy ai nghĩ đến, một phần vì tiền vào túi quá nhanh, giống như “từ trên trời rơi xuống”. 

Một số thống kê về hệ quả của trúng số nghe rất tiêu cực. Ví dụ, trúng độc đắc không sớm thì muộn sẽ dẫn người may mắn vào nợ nần hay phá sản, tan vỡ gia đình; thậm chí cả cái chết vì tự tử hay ăn chơi trác táng quá độ. Nhưng cũng có tin loan truyền trong dân chúng về những người trúng số vui hưởng cuộc sống thoải mái đến cuối đời. Báo chí hầu như không đưa nhiều loại tin vui này vì chúng không hấp dẫn bằng kết thúc bi thảm của trúng số. 

Từ lâu, các nhà nghiên cứu đã cố xác định xem thông tin nào là chính xác, thông tin nào là bi quan, thổi phồng về người trúng số. Họ hỏi những người trúng số lớn hai câu hỏi cơ bản: Trúng số có giúp giàu có lâu dài và hàng tấn tiền đổ vào nhà có mang lại nhiều hạnh phúc hơn. Kết quả là không có câu trả lời cuối cùng cho cả hai câu hỏi, mà tất cả chỉ tương đối. 

Vào cuối thập niên 1970 và 1980, nhà xã hội học H. Roy Kaplan đã tiến hành một số nghiên cứu mang tính kinh điển về tương lai của những người trúng số lớn. Trong nghiên cứu đáng chú ý nhất công bố năm 1878, ông đã hỏi những người chiến thắng về mức độ hạnh phúc của họ trước và sau khi trúng số và phát hiện ra những người trúng số không hạnh phúc hơn nhóm đối chứng gồm những người chưa trúng số bao giờ. Một nghiên cứu tại Hòa Lan cũng cho ra kết luận tương tự. 

Minh hoạ: Waldemar Brandt/Unsplash

Người đổi đời, kẻ sạt nghiệp

Năm 1987, Kaplan tiến hành một nghiên cứu khác với số người tham dự đông hơn (576 người trúng số tại Mỹ) và ông phát hiện “Những huyền thoại và suy nghĩ thường nghe về người trúng số là không chính xác khi cho rằng người trúng số luôn bỏ việc mình đang làm và tiêu xài phung phí”. 

Phát hiện này được tái khẳng định trong một nghiên cứu mới năm 2004 cho thấy có 85.5% người trúng số độc đắc ở Mỹ vẫn tiếp tục làm việc sau khi trúng số (63% làm việc tại công ty cũ). Rõ ràng, công việc quan trọng với con người hơn là tiền bạc nó đem lại. 

Một nghiên cứu tại Thuỵ Điển cũng cho kết luận tương tự: 62% người trúng số vẫn duy trì công việc cũ, bất kể đó là việc gì. Một nghiên cứu nữa về người trúng số ở Mỹ từ thập niên 1980 cho thấy việc thắng được nhiều tiền (chứ không phải ít tiền) đã làm tăng khoản tiền tiết kiệm và những người trúng độc đắc có khuynh hướng giảm bớt thời gian làm việc của họ dù không bỏ hẳn. 

Có khác biệt văn hoá về tác động của trúng số đối với người trúng. Trong khi 85.5% người Mỹ vẫn tiếp tục công việc đang làm sau khi trúng độc đắc thì cuộc khảo sát của Camelot, Công ty điều hành giải xổ số toàn quốc của nước Anh (National Lottery) cho thấy tại Anh chỉ có 41% người trúng số tiếp tục công việc của họ. 

Một vấn đề khác là người trúng số quản lý tiền trúng số thế nào? Dựa vào một số chứng cứ, từ thập niên 1970, có giả thuyết cho rằng những người trúng số thường tiêu xài bừa bãi số tiền họ mang về. Ví dụ, khảo sát của Camelot cho thấy người trúng số Anh thường bỏ ra nhiều tiền để mua nhà đẹp, xe đẹp và đi nghỉ dưỡng tại những nơi tốn kém. 

Tương tự, một nghiên cứu tại Florida (Mỹ) trên 35,000 người trúng số đã phát hiện ra 1,900 người phải nộp hồ sơ xin phá sản trong vòng năm năm kể từ ngày trúng số! Hai năm đầu tiên trúng số rất ít xảy ra phá sản nhưng ba năm sau nguy cơ phá sản tăng dần. Nghiên cứu chỉ nhắm vào các đối tượng trúng từ $150,000 USD trở xuống. 

Còn ở những người trúng lớn hơn, nguy cơ phá sản đến chậm hoặc ít bị phá sản hơn. Xét về dài hạn, nghiên cứu lấy dẫn chứng cuộc xổ số trúng đất đai tại tiểu bang Georgia vào năm 1982 cho thấy con cháu của những người chiến thắng không còn giàu lên như trước nữa chỉ sau vài thế hệ, thậm chí, bắt đầu sa sút dần. 

Minh hoạ: Dylan Mullins/Unsplash

Người nghèo mua vé số với hy vọng đổi đời

Một vấn đề đáng quan tâm nữa là những người trúng số thường lo bị gia đình và bạn bè vay tiền, xin tiền. Nghiên cứu của Camelot phát hiện, những người trúng số ở Anh bỏ ra khoảng $1.6 tỷ cho gia đình và bạn bè, chiếm 14% trong khoản tiền trúng số. Đầu tư vào con cái vẫn nhiều hơn. 

Kể từ năm 1980, thành phần mua vé số cũng thay đổi. Số người mua vé số tăng rõ rệt ở thành phần dân số có thu nhập thấp, dù vé số trúng hơn $800 triệu có nhiều nhà giàu chơi. Người nghèo có kiến thức kém về quản lý đồng tiền, đặc biệt là đối với những khoản tiền lớn. 

Tại Anh, công ty xổ số quốc gia thường cử chuyên viên pháp lý và tài chính đến giúp đỡ những người thắng 500,000 bảng Anh trở lên để giúp họ kế hoạch sử dụng đồng tiền. Tuy nhiên, dù số nghiên cứu về hệ quả của trúng số và thành phần chơi vé số đã khá nhiều thì kết luận cuối cùng về người trúng số vẫn chưa có. 

Một phần là do nghiên cứu thường dựa vào bảng hỏi-đáp từ người chiến thắng nên kết quả có chất lượng không cao vì họ thường không trả lời đúng câu hỏi. Thứ hai là đối tượng nghiên cứu chẳng bao giờ chịu cho xem bản thu chi của họ nên không thể đối chứng với những gì họ nói. 

Cuối cùng, các nhà nghiên cứu thường tìm đến những kẻ thất bại sau khi trúng số với những câu chuyện gây sốc được kể trên báo chí mà ít khi tìm đến những người có cuộc sống ổn định và bình lặng. Điều mà ai cũng công nhận là trong khi trúng số có thể làm cho con người tệ hại hơn là trước khi trúng thì bản thân xổ số cũng có mặt trái của nó. 

Thống kê cho thấy, thành phần dân số nghèo ở Mỹ đã và đang bỏ ra quá nhiều tiền cho vé số. Xét về tác hại đối với ngân sách gia đình, mê vé số đôi khi còn tệ hơn… đánh bạc. 

Chiêu trò của các đại lý vé số

Các công ty xổ số đã khai thác niềm tin mơ hồ về “cửa hàng may mắn” của người mua bằng cách công bố danh sách các đại lý từng bán ra vé trúng (dãy số do người mua tự chọn và ghi vào vé). Đây là các “đại lý may mắn”. Hàng triệu người Mỹ U.S đã xếp hàng tại các đại lý này để mua “giấc mơ”. 

Mỗi người có cách chọn số riêng của mình, từ ngày sinh của con đến số áo cầu thủ họ yêu thích và cả dựa vào thuật chiêm tinh. Những người khác để máy chọn giúp. Nhưng đối với nhiều người chơi, việc chọn số phức tạp này được đơn giản hoá bằng cách mua số tại các cửa hàng từng có người trúng số. “Đây là cách dễ nhất và không bị động não nhiều” – một người mua nhận xét. 

Minh hoạ: Alessandro Bogliari/Unsplash

Các nhà kinh tế hành vi cho rằng những người chơi vé số theo cách này đã từ bỏ định luật ngẫu nhiên mà tin rằng có sự sắp đặt của siêu nhiên. “Đáng lẽ nên nghĩ về trúng số như may rủi thì họ lại tin vào một thế lực nào đó” – bà Melissa Kearney, nhà kinh tế Đại học Maryland nói. Bà và Jonathan Guryan, đồng tác giả cuốn sách “Gambling at Lucky Stores: Empirical Evidence from State Lottery Sales” phát hiện ra rằng, tuần đầu sau khi bán được vé trúng, đại lý sẽ tăng được 38% khách đến mua vé cho đợt sau. 

Hiệu ứng có thể kéo dài nhiều tháng. Nếu cửa hàng trúng thêm một vé nữa thì cơn điên xếp hàng sẽ diễn ra. Nói chung, đại lý nào từng bán vé trúng sẽ hốt bạc. Ví dụ nhà hàng Wesley’s Restaurant ở Elkton, Md do Jennifer Wesley làm chủ sau khi bán được vé Powerball trúng $129 triệu vào năm 2011 đã thấy mức tăng vé bán ra trên 25%. 

Kearney và các nhà nghiên cứu về xổ số đã đưa sức hấp dẫn của các “cửa hàng may mắn” vào một số lý thuyết kinh tế, đặc biệt là ý tưởng cho rằng sẽ có sự xuất hiện trở lại của một vé trúng ngẫu nhiên tại các cửa hàng từng bán ra vé trúng. Nói rõ hơn là cơ hội sẽ được lập lại với những người mua vé ở đó. “Nhiều người thích tin vào thuyết may mắn này dù nó không có thật” – một nghiên cứu khác về nêu rõ. 

Những người chơi vé số đã biến một lập luận không có cơ sở thành niềm vui và kỳ vọng. Họ đi những đoạn đường rất xa đến mua vé tại cửa hàng mà họ nghĩ cơ may có thể đến với họ. Họ cũng không mua những dãy số từng thắng trước đó dù xổ số là trò chơi của sự ngẫu nhiên. 

Nghiên cứu cho thấy số tiền bỏ ra để mua dãy số đặc biệt nào đó bị giảm rất mạnh sau khi nó đã trúng. “Rõ ràng, người chơi không bị ám ảnh hay bị ấn tượng về những dãy số đã trúng mà chỉ bị ám ảnh bởi các cửa hàng từng bán ra vé trúng” – Kearney nói.

Share:

Share on facebook
Share on twitter
Share on linkedin
Share on telegram
Share on whatsapp
Ý Kiến Độc Giả
Quảng Cáo

Có thể bạn chưa đọc

Quảng Cáo
Quảng Cáo
Quảng Cáo
Quảng Cáo
Quảng Cáo
Quảng Cáo
Share trang này:
Share on facebook
Facebook
Share on twitter
Twitter
Share on telegram
Telegram
Share on whatsapp
WhatsApp
Share on linkedin
LinkedIn
Share on email
Email
Kênh Saigon Nhỏ: