Little Saigon

Ngạc nhiên chưa! Xà phòng từng bị ‘ghẻ lạnh’, nay ai cũng cần!

Trong nhiều năm, xà phòng chủ yếu được sử dụng để làm sạch quần áo, chứ không phải để tắm rửa. Ngay cả những người La Mã cổ đại cũng không tắm bằng xà phòng trong nhiều thế kỷ.

Tuy nhiên, xà phòng làm từ dầu thực vật trong một thời gian ngắn đã trở nên nổi tiếng trong giới thượng lưu trong thời Trung cổ. Loại đầu tiên trong số này được gọi là xà phòng Aleppo. Nó là một thanh màu xanh lá cây được làm từ dầu ô liu và tẩm dầu nguyệt quế thơm. Xà phòng Aleppo có xuất xứ từ Syria, nhưng người Pháp, Ý, Tây Ban Nha và Anh đã nhanh chóng tạo ra các phiên bản sản phẩm của riêng họ. Tuy nhiên, xà phòng dạng thỏi đã không còn được ưa chuộng từ những năm 1500 đến những năm 1700. Lý do, lúc ấy hầu hết người châu Âu lo ngại rằng nước sẽ lây lan bệnh tật, nên họ …không tắm luôn. Sự e ngại xà phòng gây bệnh kéo dài qua đến các Thuộc địa Hoa Kỳ.

Mãi cho đến Nội chiến (Civil War), mọi thứ mới bắt đầu thay đổi. Rửa bằng xà phòng và nước được khuyến khích như một biện pháp vệ sinh để hỗ trợ nỗ lực chiến tranh của Liên minh, và điều này đã giúp việc tắm rửa thường xuyên bằng nước và xà phòng cuối cùng đã trở nên phổ biến. Nhu cầu của công chúng đối với xà phòng tắm tăng lên đáng kể vào thời điểm đó, vì vậy các công ty bắt đầu tạo ra các sản phẩm mới để bán cho những người tiêu dùng thích thú. Năm 1879, P&G giới thiệu xà phòng Ivory, đây là một trong những loại xà phòng có mùi thơm để tắm đầu tiên được bán ở Hoa Kỳ. Năm 1898, B.J. Johnson Soap Company ra mắt sản phẩm xà phòng Palmolive. Xà phòng này đã trở thành loại bán chạy nhất thế giới vào đầu những năm 1900.

Năm 1898, B.J. Johnson Soap Company ra mắt sản phẩm xà phòng Palmolive. Hình: Winsonsinstory.org

Từ giữa thế kỷ XIX, xà phòng được chia ra làm nhiều dòng sản phẩm cho những mục đích khác nhau như xà phòng giặt, xà phòng rửa tay, rửa bát… với đủ dạng bánh, mềm khác nhau. Đến những năm 1970, xà phòng rửa tay dạng lỏng được phát minh và trở nên cực kỳ hữu ích ngày nay.

Có rất nhiều giả thuyết về sự ra đời của xà phòng

Giả thuyết thứ nhất nghiêng về sự kiện cách đây 3.000-4.500 tại vùng đất lịch sử Sumer ở phía nam Lưỡng Hà (phía nam Iraq ngày nay). Thời điểm đó, ngành dệt may tại Sumer rất phát triển và là nơi cung cấp vải cho hầu hết các quốc gia khu vực Lưỡng Hà.

Sumer khi đó có nhiều trung tâm sản xuất quy mô lớn với hơn 10.000 lao động và hàng trăm nghìn con cừu được nuôi nhốt để lấy lông. Thông thường, để nhuộm len đúng cách, thợ dệt phải loại bỏ chất béo lanolin khỏi lông cừu trước khi đem nhuộm và phải làm bằng tay. Các công đoạn cắt, may, nhuộm và sản xuất hàng dệt len chủ yếu do phụ nữ thực hiện. Một ngày nọ, Ninisina – cô gái được các nhà nghiên cứu lịch sử tin rằng là một trong số thợ thủ công, vô tình nhận thấy những giọt mỡ từ lông cừu khi rơi xuống đống than củi sẽ vón thành cục. Những cục này khi tác động với nước sẽ tạo thành bọt và rửa trôi rất nhanh những vết bẩn khác.

Vào thế kỷ VIII, chủ yếu với mục đích tẩy rửa vết bẩn trên sàn, giặt quần áo và các vật dụng khác mà không phải để rửa tay. Hình minh họa. Credit: Muhammed Zafer Yahsi/Unsplash.

Đó chính là công thức tạo ra xà phòng đơn giản và nguyên sơ nhất. Sau đó, những “cục xà phòng” này được các thợ dệt dùng để làm sạch hàng dệt may của mình.

Giả thuyết thứ hai được các nhà nghiên cứu lịch sử đưa ra là khoảng 600 năm trước công nguyên ở đế chế La Mã cổ đại, một nhóm phụ nữ “tình cờ phát hiện” ra rằng quần áo được giặt trên sông Tiber dưới chân thành Sapo (thành Roma) sẽ sạch hơn hẳn so với các dòng sông khác. Đó là vì một lớp tro và mỡ động vật đổ ra từ các miếu thờ thần nằm trên đỉnh đồi, kết hợp với nước sông tạo thành một chất tẩy rửa đặc biệt. Cách thức dùng tro từ củi kết hợp mỡ động vật để tẩy rửa cũng xuất hiện tại Tây Ban Nha và nước Anh thời cổ đại.

300 năm sau đó, một nhà hóa học người Ai Cập là Zosimos of Panopilos điều chế phát minh quy trình nấu xà phòng. Công thức này theo các nhà thám hiểm, các cuộc hành hương và thương nhân dần được phổ biến sang nhiều quốc gia khác.

Ở thời điểm mới xuất hiện, xà phòng không được coi trọng mặc dù các nhà nghiên cứu chứng minh nó có tác dụng tẩy rửa rất tốt. Mãi cho đến thế kỷ VIII, một trí thức người Ả Rập là Jabir Ibn Hayyan mới có những ghi chép đầu tiên về việc dùng xà phòng để tắm rửa. Nguyên nhân là do nó được dùng chủ yếu với mục đích tẩy rửa vết bẩn trên sàn, giặt quần áo và các vật dụng khác mà không phải để rửa tay. Đặc biệt khi công việc lao động này thường do các nô lệ thực hiện nên xà phòng cũng vô tình bị đánh đồng là thứ của tầng lớp thấp. Và dù có tác dụng làm sạch tốt, xà phòng vẫn bị xem thường, ghẻ lạnh.

Vào thế kỷ VIII, chủ yếu với mục đích tẩy rửa vết bẩn trên sàn, giặt quần áo và các vật dụng khác mà không phải để rửa tay. Hình minh họa. Credit: Muhammed Zafer Yahsi

Trong thời kỳ đầu, sản xuất xà phòng là một kỹ thuật độc quyền mà chỉ các nhóm nhỏ nhà sản xuất làm được. Theo thời gian, công thức làm xà phòng được biết đến rộng rãi hơn nhưng nó vẫn còn đắt đỏ do nguyên liệu chính từ dầu mỡ động vật và thực vật không phải lúc nào cũng có.

Giá xà phòng giảm đáng kể vào năm 1791 khi một người Pháp tên là LeBlanc phát hiện ra quy trình hóa học tạo ra xà phòng với giá rẻ hơn.

Hơn 20 năm sau, một người Pháp khác phát hiện mối quan hệ giữa glycerin, chất béo và acid đã đánh dấu sự khởi đầu của việc sản xuất xà phòng hiện đại. Với 1.800 phương pháp sản xuất thành phần xà phòng được phát minh sau đó, xà phòng trở thành sản phẩm phổ thông.

Ngạc nhiên chưa! Lịch sử của nước rửa tay diệt khuẩn