Muỗi đốt không chỉ mang tính nhất thời, đôi khi nó còn để lại một cơn ngứa dai dẳng, rất khó chịu. Cảm giác ngứa ran quen thuộc, tiếp theo là một nốt đỏ khó chịu, trở thành một trải nghiệm phổ biến mỗi khi mùa mưa tới hoặc tại những vùng khí hậu nhiệt đới ẩm thấp. Mặc dù vết cắn ban đầu có vẻ nhẹ nhàng, nhưng chính phản ứng dây chuyền sau đó mới khiến con người trở nên bực mình.
Nhưng lý do tại sao muỗi “thích” và đốt người này, mà không đốt người khác? Sự thật nằm ở chỗ, đây không phải vấn đề may rủi hay do “da thơm,” “thịt tốt,” mà hoàn toàn dựa trên nền tảng sinh học. Các nhà khoa học từ lâu luôn cảm thấy cuốn hút bởi câu hỏi: Điều gì biến một người trở thành “bữa ăn ngon” trong mắt loài côn trùng nhỏ bé này?
Một nghiên cứu mang tính đột phá vào năm 2022 soi sáng vấn đề này, chỉ ra axit cacboxylic (một hợp chất hữu cơ sản sinh bởi các tuyến bã nhờn trên da) chính là nguyên nhân. Một người sản sinh nồng độ hợp chất này càng cao, họ càng sở hữu sức hút mãnh liệt đối với muỗi. Những phân tử mùi này bay lơ lửng trong không khí, đóng vai trò như một “bản đồ” dẫn đường cho muỗi tìm đến mục tiêu. Điều thú vị nằm ở chỗ, nồng độ axit này trên da mỗi người rất ổn định theo thời gian, giải thích lý do vì sao một số người suốt đời luôn làm tâm điểm của sự tấn công trong khi những người khác lại gần như bình an vô sự.
Nhóm máu và các yếu tố hóa học khác
Ngoài axit cacboxylic, các giả thuyết về nhóm máu cũng nhận sự quan tâm lớn. Nhiều số liệu thực nghiệm cho thấy người mang nhóm máu O thường có tỉ lệ bị muỗi tìm đến cao gấp đôi so với người nhóm máu A. Muỗi sở hữu khả năng cảm nhận các tín hiệu hóa học tiết ra qua da để nhận biết nhóm máu của vật chủ trước khi quyết định hạ cánh.
Bên cạnh đó, nhiệt độ cơ thể và lượng khí CO2 (carbon dioxide) mà chúng ta thở ra cũng là những yếu tố kích thích quan trọng. Những người vừa vận động mạnh, có thân nhiệt cao và hơi thở dồn dập, vô tình phát ra tín hiệu mời gọi muỗi từ khoảng cách xa hàng chục mét. Hệ vi sinh vật trên da – tập hợp hàng triệu vi khuẩn cư ngụ – cũng góp phần tạo ra mùi cơ thể đặc trưng, làm tăng hoặc giảm sức hấp dẫn đối với loài hút máu này.
Nguyên nhân đằng sau cơn ngứa kinh điển
Cảm giác khó chịu mà chúng ta cảm thấy khi bị muỗi đốt không xuất phát từ hành động “châm kim” của nó. Thủ phạm chính nằm ở nước bọt của muỗi. Đây là một hỗn hợp hóa học cực kỳ phức tạp chứa hàng loạt protein và enzyme mà loài côn trùng này tiêm trực tiếp vào mô da của bạn.
Cơ chế hút máu
Muỗi cái là đối tượng duy nhất thực hiện hành vi đốt người vì chúng cần nguồn protein dồi dào từ máu để phục vụ quá trình sản xuất trứng. Loài này sử dụng phần miệng có cấu trúc tinh vi gọi là vòi (proboscis). Vòi muỗi không phải một chiếc kim đơn thuần mà chứa sáu bộ phận nhỏ hơn, trong đó có những bộ phận sắc nhọn để xuyên thấu da và những bộ phận khác dùng để dò tìm mạch máu.
Khi vòi xâm nhập thành công, muỗi tiêm nước bọt vào ngay lập tức. Nước bọt này chứa các chất chống đông máu (anticoagulants), ngăn chặn quá trình đông máu tự nhiên của cơ thể vật chủ. Nhờ vậy, muỗi có thể hút máu một cách nhanh chóng, trơn tru và hiệu quả mà không gặp phải sự tắc nghẽn do máu bị đông cứng tại đầu vòi.
Sự khác biệt giữa muỗi đực và muỗi cái
Trong thế giới tự nhiên, muỗi đực hoàn toàn vô hại đối với con người. Thức ăn chủ yếu của nó là mật hoa và các loại dịch cây giàu đường để duy trì năng lượng sống. Muỗi đực không sở hữu cấu trúc miệng đủ mạnh để xuyên thủng da người. Tuy nhiên, muỗi đực vẫn thường lởn vởn xung quanh khu vực sinh sống của con người. Lý do không phải vì thức ăn, mà vì nó đang tìm kiếm muỗi cái để giao phối, duy trì nòi giống.
Phản ứng phòng vệ quyết liệt của hệ miễn dịch
Khi những protein lạ trong nước bọt muỗi xâm nhập vào cơ thể, hệ thống miễn dịch ngay lập tức chuyển sang trạng thái báo động đỏ. Cơ thể nhận diện các protein này như một yếu tố ngoại lai có khả năng gây nguy hiểm và khởi động một chiến dịch phòng vệ toàn diện.
Trong quá trình phản ứng miễn dịch, các tế bào mast (tế bào béo) nằm trong da phóng thích một hợp chất hóa học gọi là histamine – tác nhân gây viêm cực mạnh. Histamine thực hiện nhiệm vụ làm giãn các mạch máu nhỏ quanh khu vực bị tổn thương, giúp bạch cầu dễ dàng di chuyển đến hiện trường để tiêu diệt “kẻ xâm lược.”
Chính sự giãn mạch và tích tụ dịch này tạo ra vết sưng đỏ đặc trưng – vết muỗi đốt. Hiện tượng sưng phù này cho thấy việc cơ thể đang làm việc hết công suất để bảo vệ bạn, nhưng vô tình tạo ra một tác dụng phụ cực kỳ phiền toái: cơn ngứa.
Sự gia tăng lưu lượng máu và hiện tượng sưng tấy tạo ra áp lực lên các đầu dây thần kinh cảm giác tại vùng da bị ảnh hưởng. Các tín hiệu điện hóa được gửi nhanh chóng về não bộ, khiến bạn nhận thức được cảm giác ngứa ngáy, bứt rứt. Đây là một cơ chế tiến hóa giúp sinh vật nhận biết sự hiện diện của các yếu tố gây hại trên bề mặt cơ thể, thúc đẩy hành vi loại bỏ cảm giác đó.
Phản ứng tự nhiên nhất của con người khi ngứa là gãi. Tuy nhiên, hành động này thực chất đóng vai trò như một cái bẫy sinh học. Khi bạn dùng móng tay tác động mạnh lên vết đốt, bạn vô tình gây thêm các tổn thương vi mô cho mô da xung quanh.
Kích thích viêm nhiễm: Hành động gãi làm trầm trọng thêm phản ứng viêm, khiến cơ thể hiểu lầm rằng mối đe dọa vẫn còn đó, từ đó tiếp tục giải phóng thích thêm histamine.
Gia tăng sưng tấy: Càng gãi, vết sưng càng to ra và lan rộng sang các vùng da lành lặn lân cận.
Nguy cơ nhiễm trùng: Móng tay con người chứa rất nhiều vi khuẩn. Khi gãi làm trầy xước lớp biểu bì bảo vệ, vi khuẩn dễ dàng xâm nhập vào sâu bên trong, dẫn đến nguy cơ viêm da mủ hoặc nhiễm trùng máu, nghiêm trọng hơn rất nhiều so với một vết cắn thông thường.
Những giải pháp khoa học để làm dịu cơn khó chịu
Thay vì rơi vào vòng lặp của việc gãi và đau đớn, việc áp dụng các biện pháp can thiệp khoa học mang lại hiệu quả bền vững.
Sử dụng dược phẩm hỗ trợ
Các loại kem bôi không kê đơn chứa thành phần calamine hoặc hydrocortisone là lựa chọn ưu tiên.
Calamine giúp làm mát và làm dịu cảm giác ngứa, trong khi hydrocortisone (một loại steroid nhẹ) hoạt động bằng cách ức chế phản ứng viêm tại chỗ, làm giảm sưng và đỏ một cách nhanh chóng. Đối với những người có phản ứng dị ứng mạnh, việc sử dụng thuốc kháng histamine đường uống cũng là một phương pháp hữu hiệu để kiểm soát tình hình từ bên trong.
Chườm đá lạnh được xem như một trong những cách thức đơn giản nhưng mang lại hiệu quả tức thì. Nhiệt độ thấp khiến các mạch máu co lại, làm giảm lượng histamine tập trung tại vết đốt. Đồng thời, cái lạnh làm tê liệt tạm thời các đầu dây thần kinh, chặn đứng tín hiệu ngứa truyền về não. Ngoài ra, việc làm sạch vết đốt bằng xà phòng nhẹ và nước cũng giúp loại bỏ phần nào lượng nước bọt muỗi còn sót lại trên bề mặt da, giảm thiểu kích ứng.
Mặc dù gây ra nhiều phiền toái và là tác nhân truyền nhiễm các căn bệnh nguy hiểm như sốt xuất huyết, sốt rét hay virus Zika, muỗi vẫn đóng một vai trò nhất định trong hệ sinh thái toàn cầu.
Ấu trùng muỗi là nguồn thức ăn quan trọng cho cá và các loài thủy sinh. Chim, dơi và chuồn chuồn rất thích ăn muỗi trưởng thành. Muỗi đực còn góp phần vào quá trình thụ phấn cho một số loài thực vật khi nó đi tìm mật hoa.
Sự tương tác phức tạp giữa sinh học của muỗi và phản ứng miễn dịch của con người chứng minh cho quá trình tiến hóa và thích nghi. Hiểu rõ tại sao một vết cắn nhỏ bé lại gây ra mức độ khó chịu lớn lao giúp chúng ta có phản ứng bình tĩnh và biết cách xử lý thông minh. Nước bọt của muỗi tuy là “vũ khí” giúp loài này sinh tồn, nhưng cũng nhắc nhở về sức mạnh bảo vệ không ngừng nghỉ của hệ miễn dịch bên trong mỗi người.
Các biện pháp phòng ngừa chủ động
Để giảm thiểu tần suất phải đối mặt với những cơn ngứa, việc phòng ngừa luôn đóng vai trò then chốt:
Loại bỏ môi trường sinh sôi: Muỗi đẻ trứng trong nước đọng. Việc dọn dẹp các vật dụng chứa nước xung quanh nhà sẽ rất hiệu quả nhất để giảm số lượng muỗi.
Sử dụng rào cản vật lý: Màn mòng và lưới chống muỗi ở cửa sổ ngăn chặn sự xâm nhập của loài này vào không gian sống.
Chất xua đuổi hóa học: Các sản phẩm chứa DEET, Picaridin hoặc tinh dầu khuynh diệp chanh tạo ra một mùi hương, khiến muỗi không thể nhận diện được các tín hiệu hấp dẫn từ axit cacboxylic trên da người.
Bằng cách kết hợp giữa kiến thức khoa học và các biện pháp bảo vệ thực tế, con người có thể chung sống hòa bình hơn trong môi trường đầy rẫy những sinh vật nhỏ bé nhưng đầy phiền toái này.
(theo Mentalfloss)
