Tân thị trưởng New York City, ông Zohran Mamdani, tuyên thệ nhậm chức ngay sau giờ Giao Thừa 2026. Ông là một hiện tượng đặc biệt: là thị trưởng trẻ tuổi nhất trong lịch sử New York (34 tuổi), là người nhập cư (ông sinh tại Uganda, châu Phi, cha mẹ là người Ấn Độ), ông theo đạo Hồi (khi tuyên thệ ông đặt tay lên cuốn Kinh Koran)… Đáng chú ý nhất là ông Mamdani theo đảng Dân Chủ và phong trào Xã Hội Chủ Nghĩa Dân Chủ (Democratic Socialists of America – DSA) – một phong trào chính trị có khoảng 90,000 thành viên, đa số là thành phần cấp tiến.
Sự thăng tiến thần tốc của ông Mamdani, cùng số phiếu đắc cử 56.4%, không chỉ đem lại hy vọng cho cánh tả, người nhập cư, người Hồi Giáo và giới trẻ mà còn báo hiệu sự thay đổi trong môi trường chính trị của nước Mỹ những năm sắp tới. Tuy vậy, lập trường cánh tả có phần cực đoan cũng khiến ông bị căm ghét và xa lánh của cả hai đảng chính trị lớn Cộng Hòa và Dân Chủ.
Tổng Thống Donald Trump và các chính trị gia Cộng Hòa chụp mũ ông Mamdani là cộng sản, là kẻ thù của nước Mỹ tư bản chủ nghĩa, trong khi thành phần ôn hòa chiếm đa số trong đảng Dân Chủ không ủng hộ, không muốn chia sẻ các quan điểm được cho là quá cấp tiến của ông. Nhiệm kỳ thị trưởng thành phố lớn nhất nước Mỹ của ông Mamdani chắc chắn sẽ phải trải qua nhiều thách thức, những kế hoạch đầy tham vọng của ông có thể không thành công bởi vì chính ông đã tự đặt mình vào con đường đi giữa hai lằn đạn đầy chướng ngại.
Chủ Nghĩa Xã Hội Dân Chủ là gì?
Về mặt ý thức hệ, chủ nghĩa xã hội dân chủ không phải là cộng sản, cũng không tương đồng với chủ nghĩa xã hội (socialism) Marxist. Ở đây dường như có sự lẫn lộn về từ ngữ. Ông Mamdani và một số chính trị gia cấp tiến của đảng Dân Chủ đang đi theo đường lối Dân Chủ Xã Hội (Social Democrat) chứ không hẳn là Chủ Nghĩa Xã Hội Dân Chủ (Democratic Socialist) như họ tự thừa nhận.
Được phát triển mạnh ở Châu Âu sau Thế Chiến Thứ Hai, phong trào xã hội chủ nghĩa dân chủ bác bỏ các mục đích căn bản của chủ nghĩa cộng sản như chống chủ nghĩa tư bản, thực hiện cách mạng vô sản, thủ tiêu quyền tư hữu và thiết lập chế độ độc tài đảng trị. Thay vì vậy, họ chủ trương xây dựng nhà nước phúc lợi (welfare state) trong lòng hệ thống kinh tế thị trường tự do có sự điều hành của nhà nước, bảo vệ quyền tư hữu và thể chế chính trị đa đảng, tam quyền phân lập. Mục tiêu của họ là thu hẹp khoảng cách giàu nghèo, bảo đảm quyền sống tự do và bình đẳng trong nền kinh tế phát triển và thịnh vượng. Đan Mạch, Thuỵ Điển và các nước Bắc Âu được coi là hình mẫu thành công của tư tưởng xã hội chủ nghĩa dân chủ trong thế giới hiện đại.
Mỹ là nơi có nền kinh tế phát triển nhất thế giới, cũng là nơi mà sự chênh lệch về tài sản và thu nhập diễn ra trầm trọng nhất. Chỉ tính từ khi ông Donald Trump nhậm chức tổng thống nhiệm kỳ hai đến cuối năm 2025, trong lúc phần lớn dân Mỹ chật vật với cuộc khủng hoảng khả năng chi trả (affordability crisis) do vật giá leo thang thì tổng tài sản của các tỷ phú Mỹ tăng thêm $1.4 ngàn tỷ; tài sản của 15 người giàu nhất tăng thêm $1 ngàn tỷ, theo dữ liệu của Institute of Policy Studies. Chênh lệch khủng khiếp giữa người giàu và người nghèo là mảnh đất màu mỡ để các tư tưởng dân chủ xã hội bén rễ, nảy mầm và phát triển mà ông Zohran Mamdani chỉ là một trường hợp đại diện, không có ông cũng sẽ có những nhà hoạt động khác đứng lên đấu tranh cho một xã hội bình đẳng hơn.
Trong lễ tuyên thệ, tân Thị Trưởng Mamdani cam kết thực thi một nghị trình cấp tiến, tập trung làm giảm chi phí sinh hoạt để các gia đình lao động có thể sống được ở thành phố lớn nhất nước. “Chúng tôi sẽ trả lời cho mọi người dân New York, không chỉ cho các tỷ phú hoặc các tài phiệt đầu sỏ – những người nghĩ rằng họ có thể mua được nền dân chủ của chúng ta… Tôi được bầu lên như một người xã hội chủ nghĩa dân chủ và tôi sẽ chấp chính như một người xã hội chủ nghĩa dân chủ,” ông Mamdani cam kết trong lúc đứng cạnh các chính trị gia xã hội chủ nghĩa dân chủ nổi tiếng, Thượng Nghị Sĩ Bernie Sanders (Vermont) và Dân Biểu Alexandria Ocasio-Cortez (New York). Ông Sanders phụ hoạ: “Bảo đảm cho người dân được sống trong những ngôi nhà vừa túi tiền không phải là cấp tiến. Đó là quyền và điều tử tế nên làm,” ông nói. Nhiều người trong số tám triệu dân New York tiếp nhận những thông điệp đó với niềm hy vọng, nhưng cũng đầy âu lo.
Những sắc lệnh đầu tiên
Ngay trong ngày cầm quyền đầu tiên 1 tháng Giêng 2026, Mamdani ký ba sắc lệnh mới về giải quyết khủng hoảng nhà ở: một sắc lệnh về bảo vệ quyền lợi người thuê nhà; một sắc lệnh thành lập đội đặc nhiệm xem xét quỹ đất công thuộc sở hữu của thành phố thích hợp cho các dự án xây dựng nhà ở mới, và một sắc lệnh thành lập đội đặc nhiệm nghiên cứu bãi bỏ những trở ngại về thủ tục hành chính nhằm đẩy nhanh tiến độ xây dựng và giảm chi phí cho các dự án nhà ở.
Trong những ngày tới, người ta chờ đợi ông tân thị trưởng sẽ sớm ban hành chính sách về các chương trình phổ quát chăm sóc trẻ em miễn phí và xe bus miễn phí, trong đó chính sách chăm sóc trẻ em được 65% cử tri ủng hộ, theo khảo sát của Siena University đầu tháng 12-2025.
Dữ liệu cho thấy, gửi con vào dịch vụ giữ trẻ (childcare) để đi làm, các phụ huynh New York phải chi ra bình quân $20,000 mỗi năm cho mỗi đứa con – khoản chi lớn thứ hai sau khoản tiền thuê nhà. Giải bài toán về dịch vụ giữ trẻ là cất đi một gánh nặng của người dân, giúp hàng triệu người mẹ trẻ được đi làm, tăng của cải cho xã hội. Lợi ích của chương trình chăm sóc trẻ em miễn phí thì ai cũng biết và nhiều nước đã thực hiện.
Nhưng vấn đề là, các chương trình xã hội (nhà ở, giữ trẻ, xe bus miễn phí…) của ông Mamdani sẽ làm cho ngân sách thành phố New York phải chi thêm $10 tỷ mỗi năm. Ông Mamdani muốn có khoản tiền này từ việc tăng thu thuế lợi tức của doanh nghiệp từ 7.25% lên 11.5% và tăng thuế 2% lên thu nhập của 1% những người giàu nhất, thu nhập mỗi năm trên $1 triệu. Đề nghị tăng thuế này đang gây tranh cãi dữ dội. Tại lễ tuyên thệ của ông Mamdani, đám đông hô vang “Hãy đánh thuế người giàu!” (Tax the Rich) để biểu thị sự ủng hộ đường lối của tân thị trưởng.
Cộng Hòa phản đối kịch liệt
Mở rộng phúc lợi xã hội và tăng thuế đối với doanh nghiệp, với người giàu đi ngược hoàn toàn với đường lối của đảng Cộng Hòa, một đảng chủ trương ưu ái cho người giàu để kinh tế tăng trưởng. Một bộ phận dân chúng giàu lên sẽ đầu tư mở mang sản xuất-dịch vụ, tạo công ăn việc làm cho người nghèo và của cải xã hội sẽ “chảy” từ nhà giàu xuống các tầng lớp dưới. Đây là lý thuyết “thẩm thấu” (trickle-down), quan niệm giảm thuế sẽ mang lại lợi ích cả cho các ông chủ lẫn người làm công.
Ngược lại việc nhà nước cung cấp phúc lợi xã hội cho người nghèo chỉ tạo ra những lớp người lười biếng, sống bám vào trợ cấp mà không tận lực lao động. Bộ luật Giảm Thuế và Việc Làm (Tax Cuts and Jobs Act – TCJA) mà chính quyền Trump ban hành năm 2017 và đạo luật Big Beautiful Act mới thông qua năm ngoái được xây dựng theo tinh thần này: giảm thuế cho người giàu đồng thời giảm ngân sách tài trợ cho chăm sóc y tế, thực phẩm, nhà ở cho người nghèo.
Đường lối của tân thị trưởng Mamdani đối lập hoàn toàn với chủ trương của đảng Cộng Hòa cho nên không có gì ngạc nhiên khi ông bị Tổng Thống Trump và đảng Cộng Hòa công kích dữ dội. Ông Trump còn dọa cắt hết trợ cấp của chính phủ liên bang nếu ông Mamdani đắc cử thị trưởng. Có điều, gọi ông Mamdani là “cộng sản” chỉ là một chiêu trò chính trị nhằm đe doạ cử tri và thu hút phiếu bầu của những người yếu bóng vía. Chính sách của ông Mamdani như nói trên chỉ nhằm nâng đỡ người nghèo, tiến tới một thành phố “dễ sống” cho mọi tầng lớp dân chúng mà không nhằm truất quyền tư hữu hay thiết lập kinh tế chỉ huy kiểu cộng sản.
Dân Chủ “chờ xem sao”
Ở phía đối lập, các nhà lãnh đạo đảng Dân Chủ cũng không tán thành đường lối của ông Mamdani; họ coi ông như một thành phần cấp tiến “cực tả,” xa rời con đường trung dung, ôn hoà của đảng. Trong cuộc bầu cử sơ bộ của đảng Dân Chủ New York năm ngoái, các lãnh đạo đảng như Dân Biểu Hakeem Jeffries ở Hạ Viện và Thượng Nghị Sĩ Chuck Schumer ở Thượng Viện đều công khai từ chối ủng hộ ông Mamdani. Chỉ sau khi ông Mamdani đắc cử, các chính trị gia Dân Chủ mới thôi công kích ông để duy trì cái gọi là “sự đoàn kết trong đảng.” Nhưng họ không nhiệt thành ủng hộ ông Mamdani mà miễn cưỡng tỏ thái độ “chờ xem sao” (wait and see).
Dự định tăng thuế người giàu mà ông Mamdani ấp ủ cũng vấp phải sự phản đối của bà Kathy Hochul, thống đốc tiểu bang New York, cùng đảng Dân Chủ với ông.
Thành công hay thất bại?
Nếu có một lực lượng chống lưng cho ông Mamdani thì đó là nhóm cấp tiến trong đảng Dân Chủ, hay phong trào Xã Hội Chủ Nghĩa Dân Chủ nói ở đoạn trên. Với họ, ông Mamdani được coi là người cầm cờ, là đại diện mới của đảng Dân Chủ trong cuộc tranh đua với đảng Cộng Hòa.
Bị Cộng Hoà công kích tơi bời, bị Dân Chủ né tránh, ông Mamdani đang đi giữa hai lằn đạn, nhiệm kỳ của ông sẽ có vô vàn thách thức, trở ngại. Cử tri New York dường như cũng biết vậy nên không đặt quá nhiều hy vọng vào nhà lãnh đạo mới. Khảo sát ý kiến của Siena University ghi nhận, chỉ 37% số người New York được hỏi tin rằng ông Mamdani sẽ thành công, 40% tin rằng ông sẽ không thành công – chênh lệch có phần nghiêng về phía bi quan.
